Holocaust w filmie – przedstaw jego różne ujęcia

Holocaust to jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń, jakie spotkało cywilizację współczesnego człowieka. Szacuje się, że w jego wyniku zginęło miliony ludzi, z czego duża część to osoby całkowicie niewinne. Jest to liczba wręcz niewyobrażalna, która jednak niewiele mówi o tym, jak w rzeczywistości wyglądały realia wojenne. Oprócz statystyk i materiałów historycznych cenne źródło informacji na temat Holocaust stanowią filmy.

Pokazują one to wydarzenie bardzo często, nie dając o nim zapomnieć ludzkości. Przedstawiają okrucieństwo i barbarzyństwo oprawców oraz wręcz niewiarygodne cierpienie i niepojęte, jakie towarzyszyło ofiarom. Popularność tego tematu sprawia, że w dziełach filmowych można odnaleźć ujęcia Holocaustu ukazane z wielu, często różnych punktów widzenia, co daje szeroki ogląd na to tragiczne wydarzenie.

Życie jest piękne

W bardzo oryginalny, bo komediowy sposób ukazuje tragedię narodu żydowskiego w trakcie II wojny światowej, będzie film Roberta Benigniego zatytułowany „Życie jest piękne”. W odróżnieniu od wcześniej przeanalizowanych utworów nie ujrzymy tu brutalnych scen cierpienia i śmierci, ponieważ film został zrealizowany w konwekcji komediowej i skupia się na przeżyciach oraz emocjach głównych bohaterów. Z inicjatywy Żyda o imieniu Guido, który wraz z dzieckiem i żoną został wysłany do obozu koncentracyjnego, Holocaust staje się grą mającą na celu zdobycie jak największej liczby punktów. Aby uchronić syna przed śmiercią, ojciec oszukuje go, że to, co się wokół niego dzieje, to tylko zabawa, co skutkuje wieloma zabawnymi sytuacjami, gagami i nieporozumieniami.

Losy głównych bohaterów ukazane są z dość dużym dystansem i w sposób całkowicie nierealistyczny, co odróżnia „Rozmów z katem” oraz „U nas w Auschwitzu”. Produkcja Roberta Benigniego uzmysławia odbiorcy, że nawet w czasie tak przerażającej tragedii narodu, jakim był Holocaust, da się zachować ludzką godność, kierując się miłością i uczuciami, tak jak robił to Guido. Ujęcie gehenny Żydów jest zatem nad wyraz oryginalne, a zarazem wzruszające i humanitarne.

W ciemności

Tragedię lwowskich Żydów w trakcie Holocaustu ukazuje film Agnieszki Holland zatytułowany „W ciemności”. Na tle przerażających obrazów wojennego Lwowa przedstawia on grupę Żydów ukrywających się w kanałach, gdzie każdy dzień oznacza walkę o życie. Tragedia Holocaustu rozgrywa się zatem nie tylko na powierzchni, gdzie Niemcy wprowadzili okupacyjny reżim bazujący na terrorze i przemocy, ale również pod ziemią. Pobyt w kanałach to dla grupy Żydów jedyna nadzieja na przeżycie, ponieważ na zewnątrz są oni narażeni na śmiertelne niebezpieczeństwo. Ciągłe łapanki, tortury, rozstrzeliwania i możliwość przewiezienia do getta to ogromne ryzyko, dlatego filmowi bohaterowie przenoszą się do kanałów. Ich życie polega zatem na ciągłym ukrywaniu się, uciekaniu i życiu w ukryciu niczym szczury.

Holocaust decyduje, że Żydzi podporządkowują swoje zachowania instynktowi przetrwania, a każdy kolejny dzień oznacza dla nich upodlenie. Brud, ciemność, smród, wilgoć i głód nierzadko skutkują utratą zmysłów, szaleństwem i obłędem, zaś okoliczności wojenne zmuszają do tak skrajnych decyzji jak zabicie własnego dziecka, aby miejsce pobytu całej grupy nie zostało odkryte. Z drugiej strony należy zauważyć, że tragedia Holocaustu wzbudza u niektórych ludzi empatię, czego najlepszy przykład stanowi postać Leopolda Sochy, który bezinteresownie pomaga ukrywającym Żydom, mimo że początkowo bierze od nich pieniądze.

Lista Schindlera

Produkcja Stevena Spielberga zatytułowana „Lista Schindlera” opowiada historię pewnego Niemca, który pod wpływem zagłady Żydów przeszedł metamorfozę z cynicznego i chciwego oportunisty w bohatera ratującego życie tysiącu ofiar, reżyser przedstawia ówczesną, pełną cierpienia i śmierci rzeczywistość. Na tym tle Spielberg w realistyczny sposób przybliża dzieje krakowskiego getta i świat obozów koncentracyjnych, a także zachowanie i myślenie niemieckich zbrodniarzy. Z jednej strony mamy zatem do czynienia z masowymi wywózkami Żydów z ich domów pod pretekstem wyjazdu na wakacje, a z drugiej z pełnym przepychu, wygody i luksusu życiem nazistów.

Żydzi są okłamywani, brutalnie bici, katowani i zabijani, a Niemcy nie oszczędzają nawet kobiet i dzieci, najpierw plądrując ich domy i następnie przewożąc do obozów koncentracyjnych, gdzie wykonują katorżniczą pracę pod czujnym okiem SS-manów. Uderzający jest kontrast pomiędzy tragicznym losem Żydów a samozadowoleniem i satysfakcją Niemców, którzy bawią się w najlepsze na bankietach i bogacą się na cierpieniu ofiar własnego totalitaryzmu. Nie można jednak zapominać o tytułowym bohaterze, dającym przykład, że Holocaust nie tylko niszczył moralność, godność i ostatecznie życie, ale też sprzyjał pozytywnym przemianom wewnętrznym i wyzwalał w ludziach pokłady nieodkrytej wcześniej empatii.

Chłopiec w pasiastej piżamie

Z punktu widzenia dziecka Holocaust przedstawia film zatytułowany „Chłopiec w pasiastej piżamie”. Na tle słabo zarysowanych wydarzeń wojennych związanych z gehenną Żydów w okupowanej Polsce reżyser prezentuje sposób postrzegania Holocaustu przez dwoje całkowicie różnych dzieci w wieku zaledwie dziewięciu lat: Niemca o imieniu Bruno, którego ojciec to wysoki oficer SS i komendant obozu koncentracyjnego oraz Szmala – Żyda osadzonego w obozie nadzorowanym przez ojca Bruna. Pomimo całkowicie różnych losów młodzi bohaterowie za sprawą rozmów przy płocie obozu zaprzyjaźniają się ze sobą, a ich bliskie relacje prowadzą do przypadkowej śmierci Bruna.

Choć „Chłopiec w pasiastej piżamie” to film poruszający tragiczną tematykę obozów Holocaustu, to sposób jego ujęcia ma niewiele wspólnego z cierpieniem i umieraniem. Perspektywa dziecka abstrahuje bowiem od scen przemocy i skupia się przede wszystkim na przeżyciach wewnętrznych i emocjach, a język powieści jest prosty i pozbawiony behawioryzmu. W „Chłopcu w pasiastej piżamie” uderza brak realizmu i naiwne, typowo dziecięce spojrzenie na rzeczywistość Holocaustu. W efekcie obok spowodowanego wojennym dramatem zagubienia w umysłach głównych bohaterów pojawia się niezrozumienie, a czasami nawet naiwność i beztroska.

Wydaje się, jakby Bruno i Szmul nie byli do końca świadomi otaczającego ich zła oraz tego, że znajdują się w samym środku fabryki śmierci. Ich dziecięce dusze nie zostały jeszcze zniszczone przez Holocaust i pomimo wielu wątpliwości można o nich powiedzieć, że są czyste. Śmierć Bruna daje natomiast do zrozumienia, że Holocaust to okres niszczący życie nie tylko ofiar, ale i katów, gdyż jego odejście stało się wielkim dramatem dla całej rodziny niemieckiego ludobójcy. Autor zdaje się tym samym mówić, że wszyscy jesteśmy takimi samymi ludźmi, dlatego nie powinniśmy wyrządzać sobie zła, bo rykoszetem może ono trafić w nas samych. Wskazuje zatem na okrucieństwo Holocaustu, które odbierają życie nieświadomym niczego dzieciom, a także uświadamia czytelnikowi, że siła przyjaźni i najczystszych, dziecięcych emocji istnieje nawet wbrew nieludzkiemu okrucieństwu, jakim był Holocaust.

Ucieczka z Sobiboru

Historię buntu w obozie zagłady w Sobiborze – niewielkiej wsi w Lubelskiem – prezentuje brytyjsko-jugosłowiańska produkcja telewizyjna zatytułowana „Ucieczka z Sobiboru”. Na tle zorganizowanego przez więźniów powstania przeciwko Niemcom widz ma szansę zobaczyć namiastkę życia w miejscu kaźni setek tysięcy Żydów. Film pokazuje, jak więźniowie są transportowani do obozu, a następnie następuje ich selekcja; ci, których uznaje się nieprzydatni dla Niemców, a więc kobiety, dzieci i starców, natychmiast posyła się do komór gazowych pod pretekstem dezynfekcji, a reszta zmuszana jest do niewolniczej pracy. Zwłoki zabitych poddaje się spaleniu, a Żydów, którym dane było przetrwać, zgromadzono w ciasnych barakach i cały czas się kontroluje.

Można wręcz stwierdzić, że w obozie w Sobiborze następuje masowa produkcja trupów, z czego hitlerowcy są wręcz dumni, gdyż przechwalają się między sobą liczbą zabitych więźniów. Częstym widokiem jest bicie, poniżanie oraz rozstrzeliwanie nawet za najdrobniejsze przewinienia, co dotyka również kobiety z dziećmi. Żydzi traktowani są jak podludzie, a życie Niemców zajadających się kiełbasami i popijających piwo jest okrutnym kontrastem dla ich cierpienia. Należy zwrócić uwagę na heroizm, determinację i gotowość więźniów do poświęcenia i zaryzykowania własnego życia, aby uwolnić się od obozowego koszmaru. Decydują się oni bowiem na bardzo trudną ucieczkę, pokazując tym samym, że godność i wolność to najwyższe wartości, dla których człowiek gotowy jest dosłownie na wszystko.

Opór

Film zatytułowany „Opór” bazuje na rzeczywistej historii dwóch głównych bohaterów – braci Bielskich. W trakcie Holocaustu powołali oni do życia żydowską organizację bojową, aby móc przeciwstawić się niemieckim katom. Spośród zaprezentowanych dziś przeze mnie utworów „Opór” jest zatem jedynym, w którym Żydzi są nie tylko skazanymi na cierpienie i śmierć, biernymi ofiarami, ale ludźmi aktywnymi i gotowymi do aktów przemocy i siły, aby uratować własne życie. W tym przypadku Holocaust nie jest więc martyrologią, ale walką, która mimo wszystko i tak wiąże się z poświęceniem i heroizmem. Jest to walka o przetrwanie związana z koniecznością podejmowania bardzo trudnych i decydujących o ludzkim życiu wyborów, co widać, gdy główni bracia Bielscy, którzy w lesie zorganizowali kryjówkę dla Żydów, musieli określić, czy chcąc przyjmować do swojego grona kolejne ofiary, czy nie.

Ostatecznie Bielscy wybrali bezwzględne ratowanie wszystkich istnień, dlatego można stwierdzić, że w „Oporze” nie dochodzi do dehumanizacji i relatywizacji wartości moralnych. Żydzi są bowiem świadomi swojego postępowania i aktywnie walczą z Niemcami, a ponadto kierują się szlachetnymi pobudkami. Są to ludzie nad wyraz odważni, zdeterminowani w dążeniu do celu, zjednoczeni i gotowi do poświęcenia, aby uratować własne życie.

Korczak

Fabuła wyreżyserowanego przez Andrzeja Wajdę filmu „Korczak” ma miejsce w trakcie Holocaustu i dotyczy sierocińca prowadzonego przez Janusza Korczaka. Wraz z wybuchem wojny jego przybytek zostaje wcielony do getta, gdzie rządzą okrutni Niemcy. Choć tytułowy bohater ma możliwość wydostania się z Getta bez żadnych konsekwencji, to mimo tej szansy decyduje się na pozostanie w sierocińcu i dalsze niesienie pomocy żydowskim sierotom. Do końca życia pozostaje wierny swoim wartościom i ideałom, czego najlepszym dowodem jest jego heroiczna i zasługująca na najwyższe słowa uznania decyzja, aby być wiernym swoim dzieciom i wraz z nimi pójść na pewną śmierć do komory gazowej. Korczak jest wobec nich opiekuńczy, wyrozumiały i empatyczny, a swoją ofiarną postawą daje im szanse na lepsze życie w okrutnej rzeczywistości wojennej.

Mimo że główny bohater jest zwykłą, pojedynczą jednostką, to w ogromnym stopniu przysługuje się Żydom i zmniejsza cierpienie setek niewinnych dzieci, które spotykają się z okrucieństwem wojny. Produkcja Andrzeja Wajdy pokazuje, że mimo wszystko nawet w czasie Holocaustu dało się zachować godność i człowieczeństwo. Film przedstawia postać tytułowego bohatera gotowego na najwyższe poświęcenie w imię ratowania żydowskich dzieci, które obdarza szczerą i odwzajemnioną miłości. Co więcej, robi to całkowicie dobrowolnie i wyłącznie z wyższych pobudek. Za swój wysiłek i ryzyko, jakie podejmuje, nie otrzymuje bowiem żadnego wynagrodzenia, dlatego Janusz Korczak to człowiek ze wszech miar zasługujący na uznanie i szacunek w oczach dzisiejszego odbiorcy. Jako jednemu z niewielu udaje mu się bowiem pokonać Holocaust pod względem moralnym.

Niedokończony film

Temat Holocaustu i losu Żydów w czasie II wojny światowej podejmują również produkcje filmowe, takie jak chociażby „Niedokończony film”. Dokumentalna produkcja izraelsko-niemiecka została stworzona na bazie propagandowych materiałów nakręconych w getcie warszawskim przez niemieckich ludobójców. Mimo że miały one przedstawiać zakłamany obraz getta jako miejsca, gdzie ofiary wiodą normalny żywot, z uwagi na niedokończenie prac nad filmem i wojenną klęskę nazistów stały się one dobrym źródłem utrwalającym los Żydów eksterminowanych przez Niemców w trakcie II wojny światowej. Okraszone wspomnieniami świadków Holocaustu dokumentalne zdjęcia pokazują skrajne przeludnienie getta, gdzie na kilku kilometrach kwadratowych w skrajnie trudnych warunkach egzystencjalnych zgromadzono prawie pół miliona osób.

Wszechobecne bieda, głód, brak środków czystości i latryn nieuchronnie prowadziły do wybuchu epidemii, której efekty potęgowały leżące na ulicach ciała Żydów umarłych z niedożywienia. Skrajnie wychudzone dzieci i zdesperowane matki błagające o choćby kromkę chleba dla swoich pociech to normalne widoki w getcie. Umieszczeni w nim więźniowie zostali naznaczeni za sprawą gwiazdy Dawida na ramieniu i każdego dnia musieli walczyć o przetrwanie. Głównym zabójcą był głód, ponieważ mimo funkcjonowania handlu tylko garstkę najbogatszych mieszkańców było stać na zakup jedzenia. W przeciwnym razie trzeba było próbować przemycać pożywienie, co z uwagi na dokładną kontrolę przez Niemców często kończyło się śmiercią. Również każda próbka ucieczki była karana w ten sposób. Getto stało się dla Żydów miejscem przeznaczenia, gdzie czekali na nieukojoną śmierć, która przychodziła wraz z decyzją o wywózkach do obozów koncentracyjnych.

Nic więc dziwnego, że matki w getcie usuwały ciążę, jeżeli w nią zaszły, bo w przeciwnym razie od razu po urodzeniu zginęłyby nie tylko urodzone dzieci, ale też one same. O wszechobecności cierpienia i śmierci świadczą masowe groby oraz obojętność więźniów na setki ciał leżących na ulicach. Napiętnowani, upokarzani i odgrodzeni od świata zewnętrznego Żydzi byli tak zastraszeni, że niektórzy mdleli na sam widok Niemców. Mimo swojej tragedii próbowali zachować resztki człowieczeństwa, dlatego chowali ciała umarłych, modlili się, rozmawiali ze sobą i wspierali się, o ile było to możliwe. Tego, jak traumatycznym przeżyciem był Holocaust, dowodzi relacja jednej ze świadków, która nie mogła patrzeć na propagandowy film Niemców puszczany jej przez realizatorów „Niedokończonego filmu”.

W imię rasy i nauki – Strasbourg 1941-1944

Formę dokumentu ma również film zatytułowany „W imię rasy i nauki – Strasbourg 1941-1944”. Przedstawia on historię Żydów, których ciała i szkielety Niemcy chcieli wykorzystać w celu prowadzenia badań pseudonaukowych mających udowodnić wyższość Germanów nad rasami semickimi. Żydzi traktowani byli wobec tego jak króliki doświadczalne, na których przeprowadzano eksperymenty w obozach koncentracyjnych. Hitlerowscy kaci traktowali ich jak podludzi pozbawionych godności i niezasługujących na człowieczeństwo, co według nazistowskiej ideologii dawało Niemcom prawo do ich eliminacji.

Narrator opisuje poćwiartowane, okaleczone i zmasakrowane ciała Żydów zatopione w formalinie i transportowane z Auschwitz do nazistowskiego instytutu anatomii w Strasbourgu, które stały się pożywką dla chorej ideologii. Film przybliża również sposób eliminacji ludów semickich za pomocą gett i obozów, motywowany chęcią ich całkowitego wytępienia z kuli ziemskiej. Niemcy zbierali nawet dane na temat judajskiej kultury, historii i życia w przekonaniu, że już niedługo żaden jej przedstawiciel nie będzie stąpał po ziemi.

Żydzi mordowani przemysłowymi metodami w okrutnej machinie śmierci zostali ukazani jako bezbronne ofiary, których ciała traktuje się jak muzealne eksponaty. Nazistowscy kaci wręcz napawali się widokiem ich cierpienia, tak jak jeden z lekarzy beznamiętnie, w naukowym języku opisujący ludzi umierających w komorze gazowej. Twórcy filmu przypomnieli także, że mimo całego zła i niezawinionego cierpienia Żydzi w czasie Holocaustu próbowali zachować godność i człowieczeństwo, dlatego większość z nich pisała pamiętniki i w miarę możliwości starała się sobie pomagać.

Podsumowanie

Filmy pokazują, że Holocaust to czas niesprawiedliwej i niezawinionej gehenny dla milionów Żydów, którzy stanęli oko w oko z wizją eksterminacji całego narodu. Jako ludzie znienawidzeni przez hitlerowskie Niemcy, byli prześladowani w sposób nad wyraz okrutny i traktowani jak istoty niezasługujące na miano „człowieka”. Poniżani, zmuszani do heroicznych czynów, zabijani za pomocą przemysłowych metod, głodzeni i pozbawiani godności, walczyli o każdy kolejny dzień życia, najmniejszy kawałek chleba i mierzyli się z własnymi słabościami.

Przeanalizowane dzieła pokazują, że Żydzi byli ofiarami rasowej nienawiści Niemców, lecz pomimo cierpienia i okrucieństw, jakie ich dotknęły, próbowali zachować człowieczeństwo i podtrzymać w sobie choć najmniejszą iskierkę nadziei. W kontekście wniosków warto zauważyć, że Holocaustu zagłady ukazywane są na różne sposoby i z rozmaitych punktów widzenia i w rozmaitych konwencjach. Wszystko to składa się na całościowy i wzajemnie uzupełniający się obraz Holocaustu jako dziejowego wydarzenia historycznego o znaczeniu politycznym, moralnym i militarnym.

Bibliografia

I Literatura podmiotu:
1) Benigni Roberto, Życie jest piękne, Włochy, Miramax Films, 1997,
2) Gold Jack, Ucieczka z Sobiboru, Wielka Brytania, Jugosławia, 1987,
3) Herman Mark, Chłopiec w pasiastej piżamie, USA, Wielka Brytania, David Heyman, 2008,
4) Yael Hersonski, Niedokończony film, Niemcy, Izrael, Oscilloscope Pictures, 2010,
5) Holland Agnieszka, W ciemności, Kanada, Niemcy, Polska, Kino Świat, 2011,
6) Rolley Sonia, Romonet Axel i Tancrede, W imię rasy i nauki. Strasburg 1941-1944,
7) Spielberg Steven, Lista Schindlera, USA, Polska, Universal Pictures, ITI Cinema, 1993,
8) Wajda Andrzej, Korczak, Polska, TOR, 1990,
9) Zwick Edward, Opór, USA, Paramount Vantage, 2008.

II Literatura przedmiotu:
1) Babarowski Jerzy, In Darkness, dostęp online: http://www.film.org.pl/prace/w_ciemnosci.html, 30.03.2015,
2) Nowa encyklopedia powszechna, tom 2, pod red. Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Warszawa, PWN, 1995, Hasło: Holocaust, ISBN 8301119659, s. 793,
3) Przymuszała Beata, Opis Zagłady – „opowieść negatywna”, W: Polonistyka, 2001, nr 10, s. 607-612.

Ramowy plan wypowiedzi:

1. Teza: Literatura i film przedstawiają Holocaust z wielu perspektyw i na różne sposoby.

2. Kolejność prezentowanych argumentów:
a) Życie jest piękne: komediowe ujęcie Holocaustu, które kładzie nacisk na uczucia, emocje i relacje międzyludzkie pomiędzy bohaterami.
b) W ciemności: historia grupy Żydów ukrywających się we lwowskich kanałach, którzy w desperacki sposób walczą o przeżycie.
c) Lista Schindlera: realistyczne ujęcie Holocaustu na przykładzie krakowskiego getta i obozu koncentracyjnego w Auschwitz.
d) Chłopiec w pasiastej piżamie: Holocaust zaprezentowany z perspektywy dziecka, którego emocje, uczucia i przeżycia ukazane są na tle gehenny Żydów.
e) „Opór”: Holocaust wymagający podejmowania wyborów decydujących o życiu i śmierci; Holocaust jako wielkie zagrożenie dla Żydów, którzy zostali zmuszeni do heroicznej walki o życie.
f) „Korczak”: Janusz Korczak jako przykład wielkiego humanizmu i ogromnej godności w obronie najbardziej fundamentalnych wartości ludzkich.
g) Niedokończony film: nazistowski dokument z getta, który odkrywa skrajnie trudne warunki egzystencjalne panujące w tym miejscu.
h) W imię rasy i nauki – Strasbourg 1941-1944: film dokumentalny pokazujący, jak przeświadczeni o swojej wyższości rasowej Niemcy traktują Żydów niczym króliki doświadczalne i przeprowadzają na nich eksperymenty medyczne.

3. Wnioski:
a) Filmy przedstawiają tragedię narodu żydowskiego w sposób osobisty; w konwencji komediowej; poprzez bezpośrednią, behawiorystyczną relację więźnia oraz w sposób realny z punktu widzenia kata.
b) Niezależnie od różnic filmy prezentują okrucieństwo niemieckich katów i bezsilność oraz cierpienie żydowskich ofiar.
c) Holocaust był czasem, w którym człowieczeństwo i godność jednostki zostały wystawione na próbę.

 

Podobne wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *